CHUYỆN NGHIỆN – NGOẠI TÌNH

 

CHUYỆN NGHIỆN – NGOẠI TÌNH

Chuyện ngoại tình thì nhạy cảm, nhưng trong những ca làm việc của mình, có người đến chia sẻ rất thật về chuyện ngoại tình của họ. Họ biết họ đang làm sai, rất sai. Họ biết rằng vợ/chồng họ là người tốt. Biết rằng họ muốn dừng lại. Họ vừa khóc vừa nói điều đó. Họ thậm chí còn không thể tự giải thích tại sao lại làm điều này.

Và trong lần gặp tiếp theo, dù có thể là 3 tháng sau hay 1,2 năm sau, câu chuyện vẫn như cũ.

Bạn nghĩ sao?

Yếu đuối chăng? Thiếu bản lĩnh chăng? Nói được ko làm được chăng? Hay tệ hơn nữa – dối trá, phản bội???

Tất cả đều hợp lý. Nhưng hãy chậm lại 1 chút, cùng mình thử liếc sang 1 câu chuyện khác, chủ đề khác nhé...

==1. Chuyện mấy con chuột==

Loài người vốn không xa lạ gì với các chất kích thích và gây nghiện, nhưng có lẽ phải tới đầu thế kỷ thứ 20 thì nhân loại mới bắt đầu thực sự coi chất gây nghiện là thứ nguy hiểm khi thấy chúng bị lạm dụng quá đà. Và trong khoảng thời gian đó, có nhiều thí nghiệm khoa học được tiến hành xoay quanh chủ đề này, trong đó 1 thí nghiệm khá nổi tiếng là thí nghiệm về chuột nghiện. 

Người ta nhốt 1 con chuột vào lồng, để vào đó 2 máng nước — 1 máng nước sạch, 1 máng nước có trộn chất gây nghiện (họ thử đủ thứ: heroin, cocaine, morphine...) và theo dõi hành vi của con chuột.

Kết quả thì dễ đoán thôi: chuột nghiện thuốc. Chúng cứ chọn uống mãi cái máng có thuốc, không dừng được.

Kết luận của giới khoa học lúc đó: chất gây nghiện là thủ phạm. Nó tước đoạt khả năng kiểm soát của não bộ, biến chuột — và mở rộng ra là con người — thành nô lệ của nó.

Nghe hợp lý đúng không?

Yeah! Cho đến khi Bruce Alexander xuất hiện.

==2. Rat Park — và cái câu hỏi làm thay đổi mọi thứ==

Hồi những năm 197x, 1 giáo sư, nghiên cứu tâm lý học người Canada tên Bruce K. Alexander nhìn vào những thí nghiệm trên và đặt 1 câu hỏi mà trước đó không ai buồn hỏi:

"Liệu vấn đề có thực sự là chất gây nghiện không? Biết đâu vấn đề là cái lồng?"

Ông thiết kế lại thí nghiệm. Thay vì nhốt chuột trong lồng nhỏ một mình, ông xây hẳn 1 "công viên chuột" — Rat Park — rộng gần chục mét vuông. Trong đó có đầy đủ đồ ăn, chỗ chơi cho bọn chuột (ai nuôi hamster rồi chắc biết). Và quan trọng hơn: có những con chuột khác. Đủ cả 2 giới tính. Có cộng đồng. Có kết nối.

2 máng nước vẫn ở đó — 1 sạch, 1 có morphine.

Kết quả rất choáng váng: những con chuột trong Rat Park gần như không nghiện. Kể cả những con đã từng uống nước có thuốc trước đó — khi được chuyển vào môi trường mới, chúng dần dần bỏ cái máng có thuốc và quay lại nước sạch. 

Alexander kết luận: yếu tố môi trường mới là thứ sâu xa gây ra chứng nghiện. Chất gây nghiện trong cái máng nước kia không phải thủ phạm thực sự, kẻ phản diện chân chính ở đây lại là cái lồng, là sự cô lập, là stress của đám chuột cô đơn trong những thí nghiệm cũ.

Bruce gửi công trình này cho 2 tạp chí khoa học lớn nhất thế giới lúc đó là Science và Nature. Cả 2 từ chối đăng. Mãi về sau ông mới được đăng ở 1 tạp chí nhỏ hơn, và tạo ra làn sóng 1 tranh luận dữ dội trong cả giới khoa học lẫn xã hội thời đó.

Okay. Giờ quay lại cái câu chuyện ngoại tình mình đã nói ở phía trên — với cái người đã khóc lóc nói muốn dừng lại, rồi vẫn tiếp tục ngoại tình ý, bạn có nghĩ họ chỉ đơn giản là yếu đuối không?

Hay biết đâu... họ đang sống trong 1 cái lồng?

==3. Ngoại tình — chất gây nghiện hay cái lồng?==

Hãy thử đặt lại câu hỏi như này: tại sao ngoại tình lại có sức hút mạnh đến vậy? Đến mức có cả hội chị em săn chuối, hay câu nói hơi mắc dại 18+: “Một cái * lạ bằng 1 tạ cái * quen”...

Không phải vì người kia đẹp hơn, giỏi hơn, hay tốt hơn vợ/chồng ở nhà. Thực tế, nếu bạn hỏi những người từng ngoại tình nhìn lại, bạn sẽ thấy nhiều người thừa nhận rằng về mặt khách quan, người kia chẳng có gì đặc biệt trội hơn vợ/chồng họ trên nhiều khía cạnh.

Vậy thì cái gì hút họ vào?

Câu trả lời nằm ở não bộ: khi bạn ở trong 1 môi trường lạ, kích thích, bí mật — cơ thể bạn tiết ra dopamine ở mức độ khác hẳn so với sinh hoạt thường ngày. Cái cảm giác hồi hộp khi chờ tin nhắn, cái cảm giác được nhìn thấy và được muốn, cái cảm giác thoát khỏi thực tại trong vài tiếng đồng hồ — tất cả những thứ đó kích hoạt hệ thống reward của não y hệt như chất gây nghiện kích hoạt nó. Có thể hiểu là não bạn không tự phân biệt rõ được giữa “tình yêu lành mạnh” và “kích thích nguy hiểm”. Nó chỉ biết rằng: “Oh cái này làm mình thấy có cảm giác được sống hơn”. (Hãy tạm bỏ qua yếu tố s3x ra khỏi phân tích nhé, bởi vẫn có những ca ngoại tình mà chả liên quan gì đến tình dục, tư tưởng chẳng hạn, hoặc khi tuổi đã cao chẳng hạn.)

Theo lối nói dễ hiểu: Chính cái sự lén lút đó mới là thứ làm ngoại tình hoạt động như thuốc gây nghiện. Nó giống như việc trẻ con trốn nhà đi chơi thì cảm giác thích hơn là được bố mẹ cho đi chơi. Ăn vụng thì ngon hơn là ăn trong bữa ấy.

Và giống như mọi loại thuốc — liều đầu tiên bao giờ cũng có sức ảnh hưởng lớn nhất. Rồi não bạn điều chỉnh. Bạn cần nhiều hơn để cảm thấy "đủ". Rồi bạn không thể dừng không phải vì bạn muốn tiếp tục — mà vì não bạn đã học cách phụ thuộc vào cái cảm giác đó để cảm thấy bình thường.

Thế ngoại tình mà là chất gây nghiện, thì cái lồng là gì?Có thể là: 

– một cuộc hôn nhân thiếu kết nối 

– một môi trường đầy áp lực 

– hoặc đơn giản là cảm giác không được nhìn thấy, không được chia sẻ, không được ghi nhận, không được đáp ứng.....

Điều này giải thích tại sao rất nhiều người ngoại tình khóc thật, muốn dừng thật, biết mình sai thật — nhưng vẫn không dừng được.

Không phải vì họ dối trá nói cho có, hay là yếu đuối quá. Mà vì họ đang không biết mình phải cai nghiện thế nào, cái lồng của họ ra sao và liều lượng “nghiện” của họ đang nặng ở mức nào.

Khoan. Nếu đọc tới đây bạn đang có cảm giác: "Ừ thôi được rồi, thế thì thông cảm cho họ đi, họ nghiện mà, tội nghiệp..." =>Mình cần dừng bạn lại 1 lần nữa. Đời không đổi trắng thay đen nhanh thế được.... 

==4. Thông cảm, thấu hiểu không có nghĩa là vô trách nhiệm==

Quay lại thí nghiệm Rat Park.

Những con chuột trong môi trường lành mạnh — có kết nối, có niềm vui, có đủ thứ để sống — gần như không nghiện, dù máng nước có thuốc vẫn ở ngay đó.

Điều đó có nghĩa là gì?

Có nghĩa là môi trường quyết định phần lớn. Nhưng không có nghĩa là môi trường quyết định tất cả. Cái “lồng“ cô lập không biến con chuột thành nạn nhân vô tội. Nó chỉ giải thích vì sao chuột cứ tiếp tục nghiện mà thôi.

Vẫn có những con chuột trong Rat Park thỉnh thoảng uống máng có thuốc nhưng không nghiện. Giống như việc vẫn có những con người sống trong hôn nhân hạnh phúc, MQH tốt, và vẫn ngoại tình — vì tò mò, vì cơ hội, vì bản lĩnh không đủ vững ở đúng thời điểm đó nhưng dù sao họ không lặp lại hành vi đó. Và đương nhiên, ngoại tình là thứ tồi tệ, nhưng ngoại tình 1 lần và dừng luôn chắc chắn là “nhẹ tội” hơn việc kéo dài vài chục năm.

Rat Park không nói rằng nếu môi trường tốt thì chắc chắn không nghiện. Nó cho chúng ta thấy rằng môi trường tốt làm giảm mạnh khả năng nghiện — và quan trọng hơn, nó làm cho việc cai nghiện trở nên khả thi hơn nhiều. Hoặc nói cách khác, môi trường lành mạnh tạo ra sức đề kháng cho chúng ta trong việc chống lại chất gây nghiện.

Đương nhiên hiểu được cơ chế nghiện không có nghĩa là miễn tội cho kẻ ngoại tình. Nó có nghĩa là: nếu bạn chỉ kết tội mà không hiểu cơ chế, bạn sẽ không bao giờ giải quyết được vấn đề thật sự.

Giống như bạn bắt người nghiện ma túy thề không dùng nữa, xích họ vào 1 lời hứa, rồi ném họ về lại đúng cái môi trường đã làm họ nghiện từ đầu — rồi ngạc nhiên khi họ tái nghiện vậy.

==5. Vậy làm gì bây giờ?==

*Nếu bạn là người bị phản bội:

Bạn có quyền tức giận. Bạn có quyền rời đi. Không ai có thể, không ai tước đi quyền đó của bạn.

Nhưng nếu bạn chọn ở lại và muốn chuyện không tái diễn, thì việc chỉ bắt đối phương hứa hẹn là chưa đủ. Câu hỏi quan trọng hơn là: cái lồng của họ trông như thế nào, và bạn có thể — và có muốn — góp phần cải tạo nó không?

Mình đã viết chi tiết về từng loại "bất ổn trong cái lồng" ở bài trước rồi nên sẽ không nhắc lại ở đây.

*Nếu bạn là người đang nghiện:

Cai nghiện ngoại tình khó hơn cai thuốc lá hay bia rượu ít nhất vài lần — vì 2 lý do rất thực tế:

Một là bạn không thể ném 1 con người vào thùng rác như bao thuốc hay chai bia. Bạn có thể block, có thể nói "đừng tìm tôi nữa" — nhưng họ vẫn có quyền quyết định dựa trên mong muốn của họ. Và các tiểu tam thì thường không dễ bỏ cuộc. Giống như bạn muốn cai thuốc lá nhưng mấy đứa bạn xấu cứ phả khói thuốc vào mặt bạn vậy ( điều mình từng đối diện trước đây khi thử cai thuốc 😛 ). Bạn không chỉ đang muốn cai một thói quen. Bạn đang muốn cai cả một con người.

Hai là để cải thiện môi trường sống — giảm cái cảm giác "đang sống trong lồng" — bạn cần sự hợp tác của chính người bạn đã phản bội. Mà người đó lúc này đang rất muốn đấm bạn 1 trận chứ không có hợp tác gì hết. Đương nhiên cũng không ai trách họ vì điều đó.

Nên nếu bạn thực sự muốn thoát ra, bạn sẽ cần can đảm để thừa nhận cả 2 thứ cùng lúc: tôi đang nghiện — và — tôi vẫn phải chịu trách nhiệm về điều đó. Rồi thì chúng ta bắt đầu nghiên cứu về cái lồng....

Không có cách nào tử tế và khả thi hơn cả.

==6. Kết==

Quay lại cái câu chuyện đầu tiên, về cái bạn mà đã nói muốn dừng, rồi vẫn tiếp tục ấy. Có thể họ yếu đuối thật. Có thể họ dối trá thật. Nhưng cũng có thể chỉ vì họ (và những người xung quanh) đang nghĩ như các nhà khoa học trước Bruce Alexander – tất cả là vì chất gây nghiện. Họ không tự đặt câu hỏi như Bruce về thí nghiệm Rat Park.

Khoa học thì khách quan và không đứng về ai hay nhóm người nào cả, nó không phải là cái cớ mà kẻ ngoại tình bám vào để giảm nhẹ lỗi lầm được. Nhưng nó nhắc chúng ta rằng: nếu chỉ kết án chất gây nghiện mà không nhìn vào cái lồng, chúng ta đang chữa cái ngọn thôi, cái gốc bệnh nó còn nguyên đó.

Bảo sao ngoại tình nó vẫn cứ phổ biến, nhỉ!!!